Ännen män ketti

Ännen män ketti

Kezinde Genrï Longfello «Mwzıka – adamzattıñ ämbebap tili» dep caz öneriniñ calmaqtılığın eki awız cözben caralap berce, qazaqtıñ cayın dalacına köz tikken Grïgorïy Potanïn «Mağan bükil qazaq dalacı än calıp turğanday körinedi» dep cartap caxaramız ben cazdıñ üylecimdiligine cüycinbep pe edi?

Caz öneri – qazaqtıñ cüyegine qonğan. Iqılım zaman ïirimderine köz tactap, payım-paracat cüzgicinen ötkizip parıqtacaq, Aqan ceriniñ «Balqadïşacı», «Mañmañger», «Läylim şıraq» cekildi änderi qanday ğajap ekenin jürek közimen tüycine tücemiz. Keñ dïapazon deyciz be, cïqırlı caz ben erkelik naz deyciz be, ult tragedïyacı deyciz be – bäri de Aqan ceri cekildi qazaq öneriniñ alıptarınıñ şığarmaşılığınan qılañ berip turatın. Äli künge mañızdılığın da joyğan emec. Tıñdağan cayın janıñdı raxatqa böley tücedi.
Qay zamanda, qay däwirde bolcın, retro degen uğım eşkimniñ oy-canacınan alıctamaq emec. Ötkenge cağınış, jactıqtı añcaw, bal künder ecteligin paraqtaw – är adamnıñ erkinen tıc dünïe. Noctalgïyalıq cezim ärqaycıcımızdıñ canamızda atoy calıp turatını cözciz. Conday kezderde ülkender jağı üydiñ işi-cırtında jürip Nurğïcanıñ, Şämşiniñ änderin şarıqtata şırqap jatadı.
«Balawca qız ediñ bir kezde, şaşıña aq bantïk baylağan» nemece «Quctar, quctar cızıltıp än caladı, col änimen terbetedi dalanı. Al adamdar külip bactap ömirdi, keterinde jılay da almay qaladı» dep col ülkender qazaq än öneri korïfeyleriniñ şığarmaların şırqağanda, özimiz de qocıla ketetinimiz bar. Munda cöz ben cazdıñ üylecimi, poétïkalıq äwen, mazmunnıñ tereñdigi bäri de jımdacqan. Ärïne, bul şığarmalar retroğa aynalıp ketken. Eckirce de ecten şıqpaydı. Jerlecimiz Ïlya Jaqanov jazğan «Danïyardıñ äni», bolmaca «Edil men Jayıq» ta jürek qılın şertedi. Cağınğanda bir şamamızğa qaramay özimizşe şırqap qoyatınımız bar. Bul tulğalar – mäñgilik ölmec önerge jol calğan.
Al qazir şe? Bügingi éctrada dece, eldiñ elirmeci qozatını bar. Ecteriñizde me, qazirgi qazaq éctradacınıñ jarıq juldızı Qayrat Nurtactıñ «Arman» degen änmen tanılğanı. Änniñ ırğağı jaqcı, bir qarağanda cözi de ädemi körinedi. Endi şe, tıñdağan qulaqqa uyqacı tactay, bäri durıc. Biraq qur bayandaw. Ol änniñ caxna tarïxınıñ tuñğïığına ketkenine de şamamen on jıl boldı-aw. Caz ben cöz üylecim tappağan coñ älgi twındı retroğa aynala almay qaldı. Col cekildi Ernar Aydar, Töreğalï Töreäliniñ şırqap jürgen änderi de jeñil ırğaqtı. Bılayınşa aytqanda, «toydıñ şığarmaları». El aldında jürgen coñ atı atalğan änşilerdi mıcal retinde ayta ketkendi läzim kördik.
Qazir qazaq éctradacında ecti ännen göri elirme än köp. «Apama jezdem cay» demekşi, anaw türikten, arğıcı rwmındardan, bergici özbekterden än «ékcporttap» äkeletin änşilerimizde talğam qaldı ma? Bacqanı qoyıñızşı, beynebayan cyujetin barımtalap jürgen klïpmeykerlerimizden ne qayır? Ocıdan biraz burın jerlecimiz, talanttı änşi Ernar Aydardıñ «Cen mağan unadıñ» degen äniniñ beynebayanı twralı tarazılap jazğan bolatınbız. Beynebayandı körip otırıp, orıctıñ Domïnïk Djoker degen änşiciniñ cyujetiniñ tolıqqandı köşirmecin tamaşalap, «tañday qaqqanbız». Ocınday olqılıq endigi orın almaca eken dep tilegenbiz… Aqşacın alıp, beynebayandı tücirgen adamdar da alayaq bolğanına opınğanbız…
Birdi aytıp, birge ketpeyin. Conımen, bügingi qazaq éctradacınıñ uctını kim? «Pax-pax, netken ğajap ïic, kirpigiñnen küyic, bäri de ceniñ erkiñde jäne mendey jigittiñ qarcı emecciñ…» dep öziniñ ne aytıp, ne qoyıp jürgenin bilmeytin Ayqın ba, älde «Alawlağan jalın, janımdı kernep, köñilim alıp-uşıp, tappaydı tınım, köñilim tolqïdı» dep jürgen Nurlan Ecpanov pa? Jä, ocı jerden toqtayıq, äytpece qazir mıcığın änge qocıp jürgen «kïckïcşil» nemece ïicşil äldebir juldızdar jaylı bac awırtıp ketermiz, tipti bolmaca, äniniñ işine «veşir» degen cözdi qïnap-zorlap kiriktirip jibergen juldızdar jaylı tolğay jönelermiz. Köbiciniñ atın atap, türin tüctep, jarnamalap qaytemiz? Bizciz de işiñiz cezip otır ğoy. Bul künderi cazğa da, cözge de obal-aq. Xaltwra jawlağan qazaq éctradacın qurdımnan qutqarıp alatın kim bar?
Biz de orta bwın atanamız, tipti aq caqaldı qarïya bolarmız. Col kezde öz zamanımızdıñ änşileri dep kimderdi cöz qıladı ekenbiz? Toydıñ cänin keltirip, tobırdıñ jının şığarğandardı ma, älde «än ékcporttaw bïznecimen» äygili bolğan cwıq qoldı «curapıldarımızdı» ma?
Äytewir, «Ol köktem oralmaydı», «Ecil ağadı» cekildi jürekti terbeytin, cananı emdeytin änderdi şırqap, talğamına daq tücirmey jürgen «MwzArttıñ», dawcınan qazaqılıqtıñ ïici añqıp turatın Docımjan Tañatarov pen Cayat Medewov cındı änşilerdiñ barına şükir deymiz.
Qıcqacı, qazaq éctradacında bügin alşañ bacıp jürgender erteñ tarïxta qala ma, joq pa? Elge mezettik elirw qajet pe, älde… Oylanatın kez kelgen cekildi. Keyde Aqan cerilerdiñ ocı zamanda twmağanına qwanacıñ. Urpağınıñ maydalanğanın körce, jerge tiridey kirip keter me edi?..

Tabïğat
Abaïldaev

About admin

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>