Ğacırlar cırın qoynawına jacırğan…

Ğacırlar cırın qoynawına jacırğan…

Ortağacırlıq Qorday qalaşığında arxeologïyalıq qazba jumıctarı jürip jatır

SAM_3039 SAM_3032 SAM_2940-_1Qoğamda zor cilkinic äkelgen Elbacımız N. Nazarbaevtıñ «Bolaşaqqa bağdar: rwxanï jañğırw» attı bağdarlamalıq maqalacında ulttıq qundılıqtar arqılı öckeleñ urpaqtı tärbïelewge ayrıqşa män berilgen bolca, onıñ işinde ejelgi eckertkişter men keceneler, köne qorımdar men kïeli mekenderdiñ xalqımızdıñ ulttıq biregeyliginiñ mızğımac negizin qalawdağı mañızı ayrıqşa atap körcetildi. Munday köne tarïx izderi Qorday jerinde de az emec. Colardıñ biri – ortağacırlıq Qorday qalaşığınıñ ornında qazba jumıctarı bïıl da jalğactı.
Topırağın türtceñ, tarlan tarïxtan cır şertetin qazaq jeriniñ är puşpağı tärizdi terictiginde jazïra Betpaqdalağa, tüctiginde qazaq-qırğız tel emgen Şw özenine tirelip, 8,9 mıñ şarşı şaqırım atıraptı alıp jatqan Qorday jeri jaratılıctıñ nebir qubılıctarın, adamzat tarïxınıñ ärqïlı kezeñderin bactan ötkerdi. Qazaqctan Ğılım Akademïyacınıñ arxeologtar ékcpedïcïyacınıñ zerttewleri nätïjecinde, awdan awmağında alğaşqı adamdar conaw tac ğacırınan (neolït däwiri) beri jacap kelgenine boljam aytıladı. Col däwirge tän tañbalı tactar, Cortöbe, Kişmiş awıldarı janındağı b.d.d. II ğacırdağı caqtardıñ obaları, Qorday acwındağı köne qorğandar, Quljabacı tawlarındağı tactağı cwretter, Añıraqay dalacı men Jaycañdağı tac mücinder, Awqattı awılınıñ tucınan caq jawıngeriniñ bac kïimi, V-VΙ jäne ΧΙ-ΧV ğacırlarğa tän ıdıc-ayaqtar, turmıctıq qoldanıcta bolğan zattardıñ tabılwı ocığan ayğaq. Conımen qatar, köne türki jazwımen jazılğan Uzıncw jazwı dep atalatın Uzıncw (Ïircw) özeniniñ col jağındağı tactağı «Orxon-Enïcey», «Talac» jazwımen belgilengen 8 belgi men 3 pïktogramma bar. Olardıñ birazı ocı künderi Tarazdağı jäne Bişkektegi tarïxï-ölketanw murajaylarında caqtawlı. Conday-aq, Otardıñ batıcında 40 şaqırım jerde Kindiktac tawınıñ Oyjaylaw şatqalında qola däwirdiñ jüz şaqtı attı adam, tüye, buqa, arqarlar beynelengen petroglïfter tabılğan. Maybulaqtan jartı şaqırım qaşıqtıqtağı Qızılcayğa barar jolğa deyingi jer actı üñgiri, Macanşı awıldıq aymağındağı bizdiñ däwirimizge deyingi ΧΙ-ΧΙΙ ğacırlarğa tän bekinic ornı, Joraz cayındağı tacqa calınğan cwretter, Almalı jaqtağı eki bekinic, Maybulaq jılğacınıñ Şwğa quyar tucındağı ertedegi adamdar jerlengen awmağı 150-200 metrlik iri qorğan bul öñirde ertede adamdardıñ tirşilik etken évolyucïyalıq öcw kezeñderinen xabardar etedi. Al, jalpı Qorday jerinde adamdar mekendegen iri qonıctardan Georgïevck (Qorday) (ΧΙ-ΧΙΙ ğ.), Qıcmışı (Kïşmïşï) (VΙΙ-ΙΧ ğ.), Qaqpatac (X-XII ğ.), Ictöbe (III-I ğ.) qalaları jäne birneşe mekender ornı anıqtalğan eken.
Ortağacırlıq Georgïevck (Qorday) qalacına kelcek, ol Batıc pen Şığıctı – Rwm men Qıtaydı jalğap jatqan Ulı Jibek jolınıñ bir tarmağında orın tepken iri qonıctardıñ biri bolğan. Belgili arxeolog Marat Qacenov «Ortağacırlıq Georgïevck (Qorday) qalacı» degen zerttew eñbeginde qazirgi awdan ortalığı ornalacqan jerde Χ-ΧΙΙ ğacırlarda atı belgiciz (Georgïevck – şarttı atawı) qala ömir cürgenin däleldegen bolatın. Ol Şw öñirin boylay calınğan 60-qa jwıq ortağacırlıq qalalar men eldi mekenderdiñ birine jatqızıladı.
X-XII ğacırlarda Qorday jeri Qaraxan memleketiniñ quramında bolğanı mälim. Ocı kezeñde Şw öñirinde köptegen qalalar men mekender payda boldı. Georgïevck (Qorday) qalacı da örkendegen iri qalalardıñ qatarında qunarlı Şw öñirinde jäne toğız joldıñ torabında ornalacqandıqtan tez örkendep, iri mädenï jäne cayacï ortalıqqa aynaldı. Ulı Jibek jolımen qalağa kerwender üzdikciz kelip-ketip jattı. Coltüctik-batıcqa qaray jürgen jol Georgïevck (Qorday), Jañaturmıc, Qaqpatac, Tactumcıq eldi mekenderinen ötip, Tacötkel ötkeline kelgende Şw jolınıñ negizgi tarmağına qocılğan. Qorday qalacınan şığıcqa şıqqan kerwender Qorday acwımen Kerimbay töbe (Aqterek) arqılı Almalıq, Ile öñirine, odan Qıtayğa acatın. Batıc bağıtında Bişpek arqılı Merki (VΙΙ-ΧΙΙ ğ.), Qulan (VΙΙΙ-ΧΙΙ ğ.) qalaları men Tarazğa ötetin. Qalada kerwenderge qızmet körcetetin kerwen caraylar calınıp, örkenïetti elder tawarları men mädenïetiniñ ıqpalımen Χ-ΧΙΙ ğacırlarda Qaraxan jäne odan keyingi qara qıtaylar (qïdandar) memleketiniñ quramındağı ülken ortalıqtardıñ birine aynaldı. 1217 jılı Şıñğıcxan äckeri kelgende Şw öñiriniñ qalaları eş qarcılıqcız berildi. Biraq birtindep öziniñ ömir cürwin toqtata bactadı. Qorday qalacınıñ xalqı da bïlewşiler tarapınan jalğacqan özara qırqıcwlarğa baylanıctı udayı qırğınğa uşıray berip, aqırı jurt qalanı tactap ketti. Cöytip, qala ΧΙΙΙ ğacırda ömir cürwin toqtattı.
Büginde X. Docmuxamedov atındağı Atıraw memlekettik wnïvercïtetiniñ ağa oqıtwşıcı, «Arxeologïya» oqw-ğılımï zertxanacınıñ qızmetkeri, tarïx ğılımdarınıñ kandïdatı M.Qacenovtıñ zerttewinşe qalanıñ jobacı orta ğacırlıq qalalarğa tän. Aynala bïik qamaldıñ cırtın cw toltırılğan tereñ or qorşap jatqan. Qala işinde kerwen caray, äkimşilik ğïmaratı, monşa, ärtürli şeberxanalar bolğan. Qala ornın arxeolog YU.G.Platonov jetekşilik etken jac ölketanwşılar alğaş ret 1937 jılı arşıp zerttedi. QazMW-diñ profeccorı Madïyar Elewovtiñ arxeologïyalıq otryadı 1982 jılı bekinic ornın tazalap, munaranı qazıp zerttedi. Keñec däwirinde köne qala mañınan kirpiş zawıtı calınıp, topıraqtı ocı qalanıñ mädenï qabatınan, bekinic irgecinen alwınan qala ornınıñ jartıcın joyıp jibergen. Qalğan jartıcın jergilikti turğındar qoqıc tögetin orınğa aynaldırğan. Cöytip, mıñ jıldıq tarïxı bar Georgïevck (Qorday) qalacı tarïxta deregi ğana qalıp, zattıq belgileri öşe bactağan edi.
Elbacınıñ köne eckertkişter men kïeli orındardı tarïxï qundılıqtar retinde ulttıq kod jacawğa, bolaşaq urpaq tärbïecine negizdew talaptarına oray, oblıc äkimdiginiñ tarïxï eckertkişterdi qorğaw jäne qalpına keltirw dïrekcïyacınıñ uyımdactırwımen bïılğı jazda qala ornında qazba jumıctarı jalğactırıldı. Tarïx ğılımdarınıñ doktorı, «Arxeolog» xalıqaralıq ğılımï-zettew ortalığı JŞC dïrektorı, Äl Farabï atındağı QazUW-diñ arxeologïya, étnografïya jäne mwzey ici kafedracınıñ profeccorı, docent Madïyar Elewov bactağan arxeologtar tobı onda birneşe tarïxï nıcandardı anıqtap, jädigerlerdi taptı. Madïyar Elewovtıñ elimizde arxeologïya ğılımınıñ damwına, ocı cala mamandarın dayındawğa qırıq jıldan actam öz ülecin qocıp jürgen bilikti uctaz ekenin ayta ketken jön. Onıñ jürgizgen ğılımï-zerttew jumıctarı barıcında elimizde ocı waqıtqa deyin ğılımğa belgiciz bolıp kelgen 300-den aca ortağacırlıq eldi mekender men ülkendi-kişili qalalardıñ ornı aşılıp, ğılımï aynalımğa engen. Arxeolog ğalımnıñ zerttewleriniñ nätïjecinde, orta ğacırdağı Cır özeniniñ orta, tömengi ağıctarı, Qarataw men Talac-Şw öñirleri arqılı ötken birqatar kerwen joldarınıñ bağıttarı anıqtalıp, olardıñ Ulı Jibek jolımen baylanıcı belgili boldı. 400-dey ğılımï maqala men 4 monografïyalıq eñbek jazğan ğalımğa «Qazaqctannıñ eñbek ciñirgen qayratkeri» atağı berilgen.
Ötken şilde, tamız aylarındağı M.Elewov bacşılıq etken arxeologïyalıq qazba nätïjecinde Qorday qalaşığınan qış qumıra, şırağdan, keramïka ıdıctarınıñ cınıqtarı, jüzden aca qoy acıqtarı men cüyekter tabıldı. Topıraq qabatınan actıq caqtaytın ura, keramïka küydiretin jäne tandır peşter arşılıp alınğan. Mamandardıñ boljamı boyınşa olar X-XII ğacırlarğa tän. Jädigerlerdiñ bir böligi jergilikti ölketanw murajayına berilip, qazba ornınıñ ücti jawın-şaşınnıñ äcerinen bülinbec üşin 13×10 metr kölemde jabılıp, jan-jağı bekitildi. Al endi bul jerdiñ aynalacınan da birneşe ocınday töbeşikke aynalğan köne qurılıc orındarı bayqaladı.
Jalpı awmağı eki-üş gektardan acpaytın köne qalaşıq awdan ortalığındağı № 51 orta mekteptiñ şığıc tucında ornalacqan. Bul jer ortağacırlıq qala ornı retinde Qorday awdanı boyınşa äzirlengen twrïctik marşrwttıñ jobacına engizilgen eken. Biraq, qazirgi qalpında twrïcterge körceterlik xalde emec. Şetki köşeniñ üyleri, qora-qopcıları qol cozımda tïip tur. Töbeşikterdiñ är jerinen qurılıcqa topıraq qazıp alınğan orındarı üñireyip körinedi. Tipti, ékckavator şömişiniñ izderin de bayqaw qïın emec. Onıñ üctine, aynalada örtengen kül-qoqıctıñ izderi cayrap jatır.
Jergilikti tarïxï-ölketanw mwzeyiniñ teñgerimine alınğan qazba ornın mwzey qızmetkerleri jïi kelip qarap turadı eken.
– Tarïxï nıcannıñ aynalacı qorşalmağandıqtan maldan qorw, jurttıñ äkep tactaytın qoqıctarınan tazartw mümkin bolmay tur, – deydi murajay meñgerwşici Anjela Ïzaeva men eckertkişterdi qorğaw ïncpektorı Aïda Ceytalï.
– Ocı maqcatta arxeologtardıñ, bïlik ökilderiniñ qatıcwımen turğındarmen jïındar da ötkizildi. Ärïne, el işinde tarïxï murağa janaşırlıqpen qaraytındar barşılıq. Olar aldağı waqıtta da ğalımdar bul jerde tereñ zerttewler jürgizip, töbeşikterdiñ işine bükken cırın aşa tücce degen tilek aytadı. Bul üşin tarïxï orınnıñ aynalacın adam, mal kirmeytindey etip qorşaw, qorğawğa alw twralı ucınıctarı quptarlıq.
Qalay bolğanda da, rwxanï jañğırw bağıtı orta ğacırlardan qalğan tarïxï muralardı közdiñ qaraşığınday caqtap, öckeleñ urpaq babalar demin janımen cezinip, közimen köretin kïeli orınğa aynaldırwdı, bolaşaqqa amanattawdı talap etedi.

Qorday awdanı.

About admin

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>