عاسىرلار سىرىن قويناۋىنا جاسىرعان…

عاسىرلار سىرىن قويناۋىنا جاسىرعان…

ورتاعاسىرلىق قورداي قالاشىعىندا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر

SAM_3039 SAM_3032 SAM_2940-_1قوعامدا زور سىلكىنىس اكەلگەن ەلباسىمىز ن. نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتار ارقىلى وسكەلەڭ ۇرپاقتى تاربيەلەۋگە ايرىقشا ءمان بەرىلگەن بولسا، ونىڭ ىشىندە ەجەلگى ەسكەرتكىشتەر مەن كەسەنەلەر، كونە قورىمدار مەن كيەلى مەكەندەردىڭ حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىگىنىڭ مىزعىماس نەگىزىن قالاۋداعى ماڭىزى ايرىقشا اتاپ كورسەتىلدى. مۇنداي كونە تاريح ىزدەرى قورداي جەرىندە دە از ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى – ورتاعاسىرلىق قورداي قالاشىعىنىڭ ورنىندا قازبا جۇمىستارى بيىل دا جالعاستى.
توپىراعىن تۇرتسەڭ، تارلان تاريحتان سىر شەرتەتىن قازاق جەرىنىڭ ءار پۇشپاعى ءتارىزدى تەرىستىگىندە جازيرا بەتپاقدالاعا، تۇستىگىندە قازاق-قىرعىز تەل ەمگەن شۋ وزەنىنە تىرەلىپ، 8،9 مىڭ شارشى شاقىرىم اتىراپتى الىپ جاتقان قورداي جەرى جاراتىلىستىڭ نەبىر قۇبىلىستارىن، ادامزات تاريحىنىڭ ارقيلى كەزەڭدەرىن باستان وتكەردى. قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ ارحەولوگتار ەكسپەديتسياسىنىڭ زەرتتەۋلەرى ناتيجەسىندە، اۋدان اۋماعىندا العاشقى ادامدار سوناۋ تاس عاسىرىنان (نەوليت ءداۋىرى) بەرى جاساپ كەلگەنىنە بولجام ايتىلادى. سول داۋىرگە ءتان تاڭبالى تاستار، سورتوبە، كىشمىش اۋىلدارى جانىنداعى ب.د.د. ءىى عاسىرداعى ساقتاردىڭ وبالارى، قورداي اسۋىنداعى كونە قورعاندار، قۇلجاباسى تاۋلارىنداعى تاستاعى سۋرەتتەر، اڭىراقاي دالاسى مەن جايساڭداعى تاس مۇسىندەر، اۋقاتتى اۋىلىنىڭ تۇسىنان ساق جاۋىنگەرىنىڭ باس كيىمى، V-VΙ جانە ΧΙ-ΧV عاسىرلارعا ءتان ىدىس-اياقتار، تۇرمىستىق قولدانىستا بولعان زاتتاردىڭ تابىلۋى وسىعان ايعاق. سونىمەن قاتار، كونە تۇركى جازۋىمەن جازىلعان ۇزىنسۋ جازۋى دەپ اتالاتىن ۇزىنسۋ ء(يىرسۋ) وزەنىنىڭ سول جاعىنداعى تاستاعى «ورحون-ەنيسەي»، «تالاس» جازۋىمەن بەلگىلەنگەن 8 بەلگى مەن 3 پيكتوگرامما بار. ولاردىڭ ءبىرازى وسى كۇندەرى تارازداعى جانە بىشكەكتەگى تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايلارىندا ساقتاۋلى. سونداي-اق، وتاردىڭ باتىسىندا 40 شاقىرىم جەردە كىندىكتاس تاۋىنىڭ ويجايلاۋ شاتقالىندا قولا ءداۋىردىڭ ءجۇز شاقتى اتتى ادام، تۇيە، بۇقا، ارقارلار بەينەلەنگەن پەتروگليفتەر تابىلعان. مايبۇلاقتان جارتى شاقىرىم قاشىقتىقتاعى قىزىلسايعا بارار جولعا دەيىنگى جەر استى ۇڭگىرى، ماسانشى اۋىلدىق ايماعىنداعى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ΧΙ-ΧΙΙ عاسىرلارعا ءتان بەكىنىس ورنى، جوراز سايىنداعى تاسقا سالىنعان سۋرەتتەر، المالى جاقتاعى ەكى بەكىنىس، مايبۇلاق جىلعاسىنىڭ شۋعا قۇيار تۇسىنداعى ەرتەدەگى ادامدار جەرلەنگەن اۋماعى 150-200 مەترلىك ءىرى قورعان بۇل وڭىردە ەرتەدە ادامداردىڭ تىرشىلىك ەتكەن ەۆوليۋتسيالىق ءوسۋ كەزەڭدەرىنەن حاباردار ەتەدى. ال، جالپى قورداي جەرىندە ادامدار مەكەندەگەن ءىرى قونىستاردان گەورگيەۆسك (قورداي) (ΧΙ-ΧΙΙ ع.)، قىسمىشى (كيشميشي) (VΙΙ-ΙΧ ع.)، قاقپاتاس (X-XII ع.)، ىستوبە (III-I ع.) قالالارى جانە بىرنەشە مەكەندەر ورنى انىقتالعان ەكەن.
ورتاعاسىرلىق گەورگيەۆسك (قورداي) قالاسىنا كەلسەك، ول باتىس پەن شىعىستى – رۋم مەن قىتايدى جالعاپ جاتقان ۇلى جىبەك جولىنىڭ ءبىر تارماعىندا ورىن تەپكەن ءىرى قونىستاردىڭ ءبىرى بولعان. بەلگىلى ارحەولوگ مارات قاسەنوۆ «ورتاعاسىرلىق گەورگيەۆسك (قورداي) قالاسى» دەگەن زەرتتەۋ ەڭبەگىندە قازىرگى اۋدان ورتالىعى ورنالاسقان جەردە Χ-ΧΙΙ عاسىرلاردا اتى بەلگىسىز (گەورگيەۆسك – شارتتى اتاۋى) قالا ءومىر سۇرگەنىن دالەلدەگەن بولاتىن. ول شۋ ءوڭىرىن بويلاي سالىنعان 60-قا جۋىق ورتاعاسىرلىق قالالار مەن ەلدى مەكەندەردىڭ بىرىنە جاتقىزىلادى.
X-XII عاسىرلاردا قورداي جەرى قاراحان مەملەكەتىنىڭ قۇرامىندا بولعانى ءمالىم. وسى كەزەڭدە شۋ وڭىرىندە كوپتەگەن قالالار مەن مەكەندەر پايدا بولدى. گەورگيەۆسك (قورداي) قالاسى دا وركەندەگەن ءىرى قالالاردىڭ قاتارىندا قۇنارلى شۋ وڭىرىندە جانە توعىز جولدىڭ تورابىندا ورنالاسقاندىقتان تەز وركەندەپ، ءىرى مادەني جانە ساياسي ورتالىققا اينالدى. ۇلى جىبەك جولىمەن قالاعا كەرۋەندەر ۇزدىكسىز كەلىپ-كەتىپ جاتتى. سولتۇستىك-باتىسقا قاراي جۇرگەن جول گەورگيەۆسك (قورداي)، جاڭاتۇرمىس، قاقپاتاس، تاستۇمسىق ەلدى مەكەندەرىنەن ءوتىپ، تاسوتكەل وتكەلىنە كەلگەندە شۋ جولىنىڭ نەگىزگى تارماعىنا قوسىلعان. قورداي قالاسىنان شىعىسقا شىققان كەرۋەندەر قورداي اسۋىمەن كەرىمباي توبە (اقتەرەك) ارقىلى المالىق، ىلە وڭىرىنە، ودان قىتايعا اساتىن. باتىس باعىتىندا بىشپەك ارقىلى مەركى (VΙΙ-ΧΙΙ ع.)، قۇلان (VΙΙΙ-ΧΙΙ ع.) قالالارى مەن تارازعا وتەتىن. قالادا كەرۋەندەرگە قىزمەت كورسەتەتىن كەرۋەن سارايلار سالىنىپ، وركەنيەتتى ەلدەر تاۋارلارى مەن مادەنيەتىنىڭ ىقپالىمەن Χ-ΧΙΙ عاسىرلاردا قاراحان جانە ودان كەيىنگى قارا قىتايلار (قيداندار) مەملەكەتىنىڭ قۇرامىنداعى ۇلكەن ورتالىقتاردىڭ بىرىنە اينالدى. 1217 جىلى شىڭعىسحان اسكەرى كەلگەندە شۋ ءوڭىرىنىڭ قالالارى ەش قارسىلىقسىز بەرىلدى. بىراق بىرتىندەپ ءوزىنىڭ ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتا باستادى. قورداي قالاسىنىڭ حالقى دا بيلەۋشىلەر تاراپىنان جالعاسقان ءوزارا قىرقىسۋلارعا بايلانىستى ۇدايى قىرعىنعا ۇشىراي بەرىپ، اقىرى جۇرت قالانى تاستاپ كەتتى. ءسويتىپ، قالا ΧΙΙΙ عاسىردا ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتتى.
بۇگىندە ح. دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى، «ارحەولوگيا» وقۋ-عىلىمي زەرتحاناسىنىڭ قىزمەتكەرى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى م.قاسەنوۆتىڭ زەرتتەۋىنشە قالانىڭ جوباسى ورتا عاسىرلىق قالالارعا ءتان. اينالا بيىك قامالدىڭ سىرتىن سۋ تولتىرىلعان تەرەڭ ور قورشاپ جاتقان. قالا ىشىندە كەرۋەن ساراي، اكىمشىلىك عيماراتى، مونشا، ءارتۇرلى شەبەرحانالار بولعان. قالا ورنىن ارحەولوگ يۋ.گ.پلاتونوۆ جەتەكشىلىك ەتكەن جاس ولكەتانۋشىلار العاش رەت 1937 جىلى ارشىپ زەرتتەدى. قازمۋ-ءدىڭ پروفەسسورى ماديار ەلەۋوۆتىڭ ارحەولوگيالىق وتريادى 1982 جىلى بەكىنىس ورنىن تازالاپ، مۇنارانى قازىپ زەرتتەدى. كەڭەس داۋىرىندە كونە قالا ماڭىنان كىرپىش زاۋىتى سالىنىپ، توپىراقتى وسى قالانىڭ مادەني قاباتىنان، بەكىنىس ىرگەسىنەن الۋىنان قالا ورنىنىڭ جارتىسىن جويىپ جىبەرگەن. قالعان جارتىسىن جەرگىلىكتى تۇرعىندار قوقىس توگەتىن ورىنعا اينالدىرعان. ءسويتىپ، مىڭ جىلدىق تاريحى بار گەورگيەۆسك (قورداي) قالاسى تاريحتا دەرەگى عانا قالىپ، زاتتىق بەلگىلەرى وشە باستاعان ەدى.
ەلباسىنىڭ كونە ەسكەرتكىشتەر مەن كيەلى ورىنداردى تاريحي قۇندىلىقتار رەتىندە ۇلتتىق كود جاساۋعا، بولاشاق ۇرپاق تاربيەسىنە نەگىزدەۋ تالاپتارىنا وراي، وبلىس اكىمدىگىنىڭ تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ ديرەكتسياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن بيىلعى جازدا قالا ورنىندا قازبا جۇمىستارى جالعاستىرىلدى. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، «ارحەولوگ» حالىقارالىق عىلىمي-زەتتەۋ ورتالىعى جشس ديرەكتورى، ءال فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءدىڭ ارحەولوگيا، ەتنوگرافيا جانە مۋزەي ءىسى كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى، دوتسەنت ماديار ەلەۋوۆ باستاعان ارحەولوگتار توبى وندا بىرنەشە تاريحي نىسانداردى انىقتاپ، جادىگەرلەردى تاپتى. ماديار ەلەۋوۆتىڭ ەلىمىزدە ارحەولوگيا عىلىمىنىڭ دامۋىنا، وسى سالا ماماندارىن دايىنداۋعا قىرىق جىلدان استام ءوز ۇلەسىن قوسىپ جۇرگەن بىلىكتى ۇستاز ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. ونىڭ جۇرگىزگەن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى بارىسىندا ەلىمىزدە وسى ۋاقىتقا دەيىن عىلىمعا بەلگىسىز بولىپ كەلگەن 300-دەن اسا ورتاعاسىرلىق ەلدى مەكەندەر مەن ۇلكەندى-كىشىلى قالالاردىڭ ورنى اشىلىپ، عىلىمي اينالىمعا ەنگەن. ارحەولوگ عالىمنىڭ زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەسىندە، ورتا عاسىرداعى سىر وزەنىنىڭ ورتا، تومەنگى اعىستارى، قاراتاۋ مەن تالاس-شۋ وڭىرلەرى ارقىلى وتكەن بىرقاتار كەرۋەن جولدارىنىڭ باعىتتارى انىقتالىپ، ولاردىڭ ۇلى جىبەك جولىمەن بايلانىسى بەلگىلى بولدى. 400-دەي عىلىمي ماقالا مەن 4 مونوگرافيالىق ەڭبەك جازعان عالىمعا «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» اتاعى بەرىلگەن.
وتكەن شىلدە، تامىز ايلارىنداعى م.ەلەۋوۆ باسشىلىق ەتكەن ارحەولوگيالىق قازبا ناتيجەسىندە قورداي قالاشىعىنان قىش قۇمىرا، شىراعدان، كەراميكا ىدىستارىنىڭ سىنىقتارى، جۇزدەن اسا قوي اسىقتارى مەن سۇيەكتەر تابىلدى. توپىراق قاباتىنان استىق ساقتايتىن ۇرا، كەراميكا كۇيدىرەتىن جانە تاندىر پەشتەر ارشىلىپ الىنعان. مامانداردىڭ بولجامى بويىنشا ولار X-XII عاسىرلارعا ءتان. جادىگەرلەردىڭ ءبىر بولىگى جەرگىلىكتى ولكەتانۋ مۇراجايىنا بەرىلىپ، قازبا ورنىنىڭ ءۇستى جاۋىن-شاشىننىڭ اسەرىنەن ب ۇلىنبەس ءۇشىن 13×10 مەتر كولەمدە جابىلىپ، جان-جاعى بەكىتىلدى. ال ەندى بۇل جەردىڭ اينالاسىنان دا بىرنەشە وسىنداي توبەشىككە اينالعان كونە قۇرىلىس ورىندارى بايقالادى.
جالپى اۋماعى ەكى-ءۇش گەكتاردان اسپايتىن كونە قالاشىق اۋدان ورتالىعىنداعى № 51 ورتا مەكتەپتىڭ شىعىس تۇسىندا ورنالاسقان. بۇل جەر ورتاعاسىرلىق قالا ورنى رەتىندە قورداي اۋدانى بويىنشا ازىرلەنگەن تۋريستىك مارشرۋتتىڭ جوباسىنا ەنگىزىلگەن ەكەن. بىراق، قازىرگى قالپىندا تۋريستەرگە كورسەتەرلىك حالدە ەمەس. شەتكى كوشەنىڭ ۇيلەرى، قورا-قوپسىلارى قول سوزىمدا ءتيىپ تۇر. توبەشىكتەردىڭ ءار جەرىنەن قۇرىلىسقا توپىراق قازىپ الىنعان ورىندارى ۇڭىرەيىپ كورىنەدى. ءتىپتى، ەكسكاۆاتور ءشومىشىنىڭ ىزدەرىن دە بايقاۋ قيىن ەمەس. ونىڭ ۇستىنە، اينالادا ورتەنگەن كۇل-قوقىستىڭ ىزدەرى سايراپ جاتىر.
جەرگىلىكتى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ تەڭگەرىمىنە الىنعان قازبا ورنىن مۋزەي قىزمەتكەرلەرى ءجيى كەلىپ قاراپ تۇرادى ەكەن.
– تاريحي نىساننىڭ اينالاسى قورشالماعاندىقتان مالدان قورۋ، جۇرتتىڭ اكەپ تاستايتىن قوقىستارىنان تازارتۋ مۇمكىن بولماي تۇر، – دەيدى مۇراجاي مەڭگەرۋشىسى انجەلا يزاەۆا مەن ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ ينسپەكتورى ايدا سەيتالي.
– وسى ماقساتتا ارحەولوگتاردىڭ، بيلىك وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن تۇرعىندارمەن جيىندار دا وتكىزىلدى. ارينە، ەل ىشىندە تاريحي مۇراعا جاناشىرلىقپەن قارايتىندار بارشىلىق. ولار الداعى ۋاقىتتا دا عالىمدار بۇل جەردە تەرەڭ زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ، توبەشىكتەردىڭ ىشىنە بۇككەن سىرىن اشا تۇسسە دەگەن تىلەك ايتادى. بۇل ءۇشىن تاريحي ورىننىڭ اينالاسىن ادام، مال كىرمەيتىندەي ەتىپ قورشاۋ، قورعاۋعا الۋ تۋرالى ۇسىنىستارى قۇپتارلىق.
قالاي بولعاندا دا، رۋحاني جاڭعىرۋ باعىتى ورتا عاسىرلاردان قالعان تاريحي مۇرالاردى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ، وسكەلەڭ ۇرپاق بابالار دەمىن جانىمەن سەزىنىپ، كوزىمەن كورەتىن كيەلى ورىنعا اينالدىرۋدى، بولاشاققا اماناتتاۋدى تالاپ ەتەدى.

قورداي اۋدانى.

About admin

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>