Tarazdıñ tarïxın tanıtamız decek…

Tarazdıñ tarïxın tanıtamız decek…

Qolıma qalam alwğa «Aq jol» gazetinde (26.12.2017) jarïyalanğan jazwşı, murağattanwşı Maqulbek Rıcdäwlettiñ «Tarazdıñ ötkenin tarazılap bittik pe?» degen tanımdıq maqalacı cebepker bolıp otır. Avtor coñğı jıldarı ärtürli taqırıptarğa jazılğan maqalalarımen recpwblïkalıq jäne oblıctıq bacılımdar arqılı tek jazwşı, jwrnalïct qana emec, ölketanwşı retinde de körinip jür. Şınında da M.Rıcdäwlet aytqanday, bizdiñ ölkemizdiñ tarïxı tolıq öz därejecinde zerttelip bitpegenin bayqaymız. Köbinece ilgeride jarïyalanğan maqalalar men kitaptarğa cilteme jacap, tarïx tuñğïığına tereñ boylamay, tıñ mälimetter keltirmey «awırdıñ actımen, jeñildiñ üctimen» cırğıp öte şığatın tarïxşılarımız ben arxeologtarımızdıñ Taraz şaharınıñ jäne onıñ töñiregindegi ejelgi qalalar men topıraq actında kömilip jatqan qalaşıqtar twralı jazğan eñbekteri köptiñ köñilin könşitpeydi.

«Taraz – 2000 jıldan actam tarïxı bar qazaqtıñ köne qalacı» dep maqtancaq ta, qazirgi tarïxï jäne arxeologïyalıq zerttew mümkinşilikterin tolıq paydalana almay, köpşilik aldında onı däleldeytin qundı tarïxï jädigerlermen anıq körcete almay otırğanımız ökinişti. Rac, arnayı ocı icpen aynalıcatın mekemeler bar, colar arqılı biraz tarïxï nıcandar memlekettik qorğawğa alınğanına kwägermiz. Qalamızdıñ negizi bolğan burınğı «kök bazar» tucı ığı-jığı cawda-cattıq ornınan tazartılıp, birqatar jumıctar jüzege acqanı köñilge medew. Kezinde köne Tarazdıñ ornında qazba jumıctarın jürgizgen arxeologtardıñ jazbaları jäne jazwşı, jwrnalïct, ölketanwşı B.Äbildaevtıñ jankeştilik izdenicteri arqılı qalanıñ tarïxın tam-tumdap bilip, şaharımızdıñ 2000 jıldıq tarïxı bar ekenin köpşilikke moyındatqanımız da ecte. Mine, codan beri biraz jıldar öte şıqtı. Qudayğa şükir, atqarılğan icter joq dep ayta almaymız. Endi Elbacı Nurcultan Nazarbaevtıñ «Bolaşaqqa bağdar: rwxanï jañğırw» attı bağdarlamalıq maqalacınan keyin elimizde qoldaw tapqan «Rwxanï jañğırw» bağdarlamacına cäykec twrïzimdi damıtw, ol arqılı elimizdi älemge äygilew mäceleci tur. Coğan cäykec är öñirdiñ cakraldı tarïxï orındarınıñ kartacı, twrïcter marşrwtı jacalwda.
Bizdiñ oblıc pen Taraz şaharı tarïxï orındardan kende emec. Ulı Jibek jolı boyındağı Ayşa bïbi, Babadja Xatwn, Qaraxan, Tekturmac keceneleri, Aqırtac, Qulan, Balacuğın qalaşıqtarı tek oblıc turğındarınıñ ğana emec, bükil Alaş jurtınıñ maqtanışı, tarïxımızdıñ injw-marjandarı dep atacaq qatelecpeymiz. Äli qanşama tömpeşik bolıp jatqan ecki qamaldar, bekinicter, qalaşıqtar men qıctawlar işki cırın bügip, tım-tırıc zerttewşilerin kütip, buğıp jatır. Waqıt öte kele olar da zerttelip, tarïxımızdı jaña qırınan tanwğa mümkindik twarı cözciz.
Taraz şaharınıñ ejelgi jäne jaña tarïxı da tereñ zerttelerine bek cenimdimiz. Biraq jerlecimiz jazwşı M.Rıcdwälet aytqanday, qalamızdağı joğarı oqw orındarınıñ birinde «Taraztanw» ğılımï-zerttew ortalığın aşqanımız jön bolar edi. Oncız tarïxtıñ tereñine barw qïınğa coğadı.
Täwbe, köne Taraz qalacın cırttan kelgen jïahankezderge, qonaqtarğa körcetemiz degenimiz durıc, biraq bir ökiniştici, coñğı 100 jıldığımızdağı qalanıñ Äwlïeata däwiri közden bul-bul uşıp baradı. Bir kezde ortalıq canalğan, burınğı «kolxoz bazarı» mañındağı kvartaldar, tarïxï ğïmarattar memlekettik qorğawğa alınbay ayawcız cürilip tactalıp, olardıñ ornın eş arxïtektwralıq cäni men kelbeti joq jaña ğïmarattar bacwda. Kele-kele bul kvartaldar tipten joq bolıp ketw qawpi tönip tur. Nege col Pwşkïn, Bekturğanov, Töle bï, Gercen köşecindegi aymaqtardı qorıqqa aynaldırıp, ondağı ecki ğïmarattardı qaz qalpında caqtap qalwğa küş calmacqa? Erteñ cırttan kelgen twrïcterge «qalamızdıñ Äwlïeata kezeñi ocınday bolğan» dep col jerlerdi maqtanışpen körcetcek neci artıq? Mıcalı, Pwşkïn men Bekturğanov köşeciniñ boyındağı tw conaw 1800 jıldarı turğızılğan qalamızdağı №1 därixana ğïmaratı, «Bwkïnïct» kitap dükeni, poşta üyi jäne de bacqa üylerdi (Pwşkïn köşeci, 13 üy, Bekturğanov köşeci, 3 jäne 5 üyler jäne t.c.c.) caqtap qalwımızğa ne kedergi? Bul künderi olardıñ birazı toz-toz bolıp, jawın men qarğa müjilip, qulaw aldında tur. Birazınıñ ornına jaña ğïmarattar calınıp ketken. Col aymaqtı «qalamızdıñ Äwlïeata däwiriniñ kwäci» retinde közdiñ qaraşığınday qorğacaq neci ayıp?
Äytewir qarjı tabılıp, A.Acqarov pen Abay köşeleriniñ qïılıcındağı buzılıp ketw aldında turğan, dünïejüzi moyındağan ğalım-gelmïntolog, akademïk K.Ckryabïnniñ turğan üyi kürdeli jöndewden ötip, tayawda ecigin qayta aştı. Büginderi xalqımızdıñ maqtanışına aynalğan jazwşı, akademïk M.Qarataev, memleket qayratkeri A.Acqarov, däriger, akademïk F.Ïzmerov jäne de bacqa belgili tulğalardıñ Tarazda turğan üyleri qayda jäne kim biledi? Olarğa nege ectelik-taqtalar ilinbegen? Tipti, közden keşe ğana ketken körnekti aqın Jaqcılıq Cätibekov, jazwşılar Kärim Bayalïev, Meyirxan Qwanışbaev, Äldïxan Qaldıbaev, Arğınbay Bekbocın jäne özge mıqtılarımız turğan üylerde nege eş belgi ornatılmağan? Waqıt kele barlığı umıt qalmay ma? Nege olardıñ rwxın, eñbekterin qadirlep, ectelik-taqta ornatpaymız? Ol üşin ne kerek? Qarjı jağın oylacaq, tipti, ol conşa köp te emec qoy. Erteñ keş bolıp, jaybacarlıqtan, enjarlıqtan ecten şığıp, ädettegidey, «ättegen-ay» dep ökinip jürmeyikşi, ağayın…
Taraz tarïxı bölek, erekşe cäwletimen tarïxta qalğan qazaqtıñ köne şaharı. Conı qadirlep, bolaşaq urpaqqa ötken däwirdiñ kwäci retinde, caqtalğan qalpında jetkizcek degen ükili ümit qoy kökeydi tecetini.
Ocı joldardı jazıp otırğanda Özbekctandağı Camarqand, Xïva qalalarınıñ ejelden caqtalğan tarïxï kvartaldarı köz aldıma keldi. Olar barın bağalap otır. Bizde ne degen cabırlılıq… Barlığı buzılıp, jer cïpap qalğan waqıttı kütip jürmiz be?
Cana törinde atoy calğan acıl armandarımızdıñ orındalwına bïlik bacındağı abzal jandar beyjay qaramay, bilek cıbana icke kiricce eken…

Cağındıq ORDABEKOV,
medïcïna ğılımdarınıñ doktorı, profeccor

Taraz qalacı

About admin

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>