تارازدىڭ تاريحىن تانىتامىز دەسەك…

تارازدىڭ تاريحىن تانىتامىز دەسەك…

قولىما قالام الۋعا «اق جول» گازەتىندە (26.12.2017) جاريالانعان جازۋشى، مۇراعاتتانۋشى ماقۇلبەك رىسداۋلەتتىڭ «تارازدىڭ وتكەنىن تارازىلاپ بىتتىك پە؟» دەگەن تانىمدىق ماقالاسى سەبەپكەر بولىپ وتىر. اۆتور سوڭعى جىلدارى ءارتۇرلى تاقىرىپتارعا جازىلعان ماقالالارىمەن رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق باسىلىمدار ارقىلى تەك جازۋشى، جۋرناليست قانا ەمەس، ولكەتانۋشى رەتىندە دە كورىنىپ ءجۇر. شىنىندا دا م.رىسداۋلەت ايتقانداي، ءبىزدىڭ ولكەمىزدىڭ تاريحى تولىق ءوز دارەجەسىندە زەرتتەلىپ بىتپەگەنىن بايقايمىز. كوبىنەسە ىلگەرىدە جاريالانعان ماقالالار مەن كىتاپتارعا سىلتەمە جاساپ، تاريح تۇڭعيىعىنا تەرەڭ بويلاماي، تىڭ مالىمەتتەر كەلتىرمەي «اۋىردىڭ استىمەن، جەڭىلدىڭ ۇستىمەن» سىرعىپ وتە شىعاتىن تاريحشىلارىمىز بەن ارحەولوگتارىمىزدىڭ تاراز شاھارىنىڭ جانە ونىڭ توڭىرەگىندەگى ەجەلگى قالالار مەن توپىراق استىندا كومىلىپ جاتقان قالاشىقتار تۋرالى جازعان ەڭبەكتەرى كوپتىڭ كوڭىلىن كونشىتپەيدى.

«تاراز – 2000 جىلدان استام تاريحى بار قازاقتىڭ كونە قالاسى» دەپ ماقتانساق تا، قازىرگى تاريحي جانە ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ مۇمكىنشىلىكتەرىن تولىق پايدالانا الماي، كوپشىلىك الدىندا ونى دالەلدەيتىن قۇندى تاريحي جادىگەرلەرمەن انىق كورسەتە الماي وتىرعانىمىز وكىنىشتى. راس، ارنايى وسى ىسپەن اينالىساتىن مەكەمەلەر بار، سولار ارقىلى ءبىراز تاريحي نىساندار مەملەكەتتىك قورعاۋعا الىنعانىنا كۋاگەرمىز. قالامىزدىڭ نەگىزى بولعان بۇرىنعى «كوك بازار» تۇسى ىعى-جىعى ساۋدا-ساتتىق ورنىنان تازارتىلىپ، بىرقاتار جۇمىستار جۇزەگە اسقانى كوڭىلگە مەدەۋ. كەزىندە كونە تارازدىڭ ورنىندا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ارحەولوگتاردىڭ جازبالارى جانە جازۋشى، جۋرناليست، ولكەتانۋشى ب.ابىلداەۆتىڭ جانكەشتىلىك ىزدەنىستەرى ارقىلى قالانىڭ تاريحىن تام-تۇمداپ ءبىلىپ، شاھارىمىزدىڭ 2000 جىلدىق تاريحى بار ەكەنىن كوپشىلىككە مويىنداتقانىمىز دا ەستە. مىنە، سودان بەرى ءبىراز جىلدار وتە شىقتى. قۇدايعا شۇكىر، اتقارىلعان ىستەر جوق دەپ ايتا المايمىز. ەندى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىنان كەيىن ەلىمىزدە قولداۋ تاپقان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنا سايكەس ءتۋريزىمدى دامىتۋ، ول ارقىلى ەلىمىزدى الەمگە ايگىلەۋ ماسەلەسى تۇر. سوعان سايكەس ءار ءوڭىردىڭ ساكرالدى تاريحي ورىندارىنىڭ كارتاسى، تۋريستەر مارشرۋتى جاسالۋدا.
ءبىزدىڭ وبلىس پەن تاراز شاھارى تاريحي ورىنداردان كەندە ەمەس. ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى ايشا ءبيبى، بابادجا حاتۋن، قاراحان، تەكتۇرماس كەسەنەلەرى، اقىرتاس، قۇلان، بالاسۇعىن قالاشىقتارى تەك وبلىس تۇرعىندارىنىڭ عانا ەمەس، بۇكىل الاش جۇرتىنىڭ ماقتانىشى، تاريحىمىزدىڭ ءىنجۋ-مارجاندارى دەپ اتاساق قاتەلەسپەيمىز. ءالى قانشاما تومپەشىك بولىپ جاتقان ەسكى قامالدار، بەكىنىستەر، قالاشىقتار مەن قىستاۋلار ىشكى سىرىن بۇگىپ، تىم-تىرىس زەرتتەۋشىلەرىن كۇتىپ، بۇعىپ جاتىر. ۋاقىت وتە كەلە ولار دا زەرتتەلىپ، تاريحىمىزدى جاڭا قىرىنان تانۋعا مۇمكىندىك تۋارى ءسوزسىز.
تاراز شاھارىنىڭ ەجەلگى جانە جاڭا تاريحى دا تەرەڭ زەرتتەلەرىنە بەك سەنىمدىمىز. بىراق جەرلەسىمىز جازۋشى م.رىسدۋالەت ايتقانداي، قالامىزداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بىرىندە «تارازتانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىن اشقانىمىز ءجون بولار ەدى. ونسىز تاريحتىڭ تەرەڭىنە بارۋ قيىنعا سوعادى.
تاۋبە، كونە تاراز قالاسىن سىرتتان كەلگەن جياھانكەزدەرگە، قوناقتارعا كورسەتەمىز دەگەنىمىز دۇرىس، بىراق ءبىر وكىنىشتىسى، سوڭعى 100 جىلدىعىمىزداعى قالانىڭ اۋليەاتا ءداۋىرى كوزدەن بۇل-بۇل ۇشىپ بارادى. ءبىر كەزدە ورتالىق سانالعان، بۇرىنعى «كولحوز بازارى» ماڭىنداعى كۆارتالدار، تاريحي عيماراتتار مەملەكەتتىك قورعاۋعا الىنباي اياۋسىز ءسۇرىلىپ تاستالىپ، ولاردىڭ ورنىن ەش ارحيتەكتۋرالىق ءسانى مەن كەلبەتى جوق جاڭا عيماراتتار باسۋدا. كەلە-كەلە بۇل كۆارتالدار تىپتەن جوق بولىپ كەتۋ قاۋپى ءتونىپ تۇر. نەگە سول پۋشكين، بەكتۇرعانوۆ، تولە بي، گەرتسەن كوشەسىندەگى ايماقتاردى قورىققا اينالدىرىپ، ونداعى ەسكى عيماراتتاردى قاز قالپىندا ساقتاپ قالۋعا كۇش سالماسقا؟ ەرتەڭ سىرتتان كەلگەن تۋريستەرگە «قالامىزدىڭ اۋليەاتا كەزەڭى وسىنداي بولعان» دەپ سول جەرلەردى ماقتانىشپەن كورسەتسەك نەسى ارتىق؟ مىسالى، پۋشكين مەن بەكتۇرعانوۆ كوشەسىنىڭ بويىنداعى تۋ سوناۋ 1800 جىلدارى تۇرعىزىلعان قالامىزداعى №1 ءدارىحانا عيماراتى، «بۋكينيست» كىتاپ دۇكەنى، پوشتا ءۇيى جانە دە باسقا ۇيلەردى (پۋشكين كوشەسى، 13 ءۇي، بەكتۇرعانوۆ كوشەسى، 3 جانە 5 ۇيلەر جانە ت.س.س.) ساقتاپ قالۋىمىزعا نە كەدەرگى؟ بۇل كۇندەرى ولاردىڭ ءبىرازى توز-توز بولىپ، جاۋىن مەن قارعا ءمۇجىلىپ، قۇلاۋ الدىندا تۇر. ءبىرازىنىڭ ورنىنا جاڭا عيماراتتار سالىنىپ كەتكەن. سول ايماقتى «قالامىزدىڭ اۋليەاتا ءداۋىرىنىڭ كۋاسى» رەتىندە كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاساق نەسى ايىپ؟
ايتەۋىر قارجى تابىلىپ، ا.اسقاروۆ پەن اباي كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى بۇزىلىپ كەتۋ الدىندا تۇرعان، دۇنيەجۇزى مويىنداعان عالىم-گەلمينتولوگ، اكادەميك ك.سكريابيننىڭ تۇرعان ءۇيى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ، تاياۋدا ەسىگىن قايتا اشتى. بۇگىندەرى حالقىمىزدىڭ ماقتانىشىنا اينالعان جازۋشى، اكادەميك م.قاراتاەۆ، مەملەكەت قايراتكەرى ا.اسقاروۆ، دارىگەر، اكادەميك ف.يزمەروۆ جانە دە باسقا بەلگىلى تۇلعالاردىڭ تارازدا تۇرعان ۇيلەرى قايدا جانە كىم بىلەدى؟ ولارعا نەگە ەستەلىك-تاقتالار ىلىنبەگەن؟ ءتىپتى، كوزدەن كەشە عانا كەتكەن كورنەكتى اقىن جاقسىلىق ساتىبەكوۆ، جازۋشىلار كارىم باياليەۆ، مەيىرحان قۋانىشباەۆ، ءالديحان قالدىباەۆ، ارعىنباي بەكبوسىن جانە وزگە مىقتىلارىمىز تۇرعان ۇيلەردە نەگە ەش بەلگى ورناتىلماعان؟ ۋاقىت كەلە بارلىعى ۇمىت قالماي ما؟ نەگە ولاردىڭ رۋحىن، ەڭبەكتەرىن قادىرلەپ، ەستەلىك-تاقتا ورناتپايمىز؟ ول ءۇشىن نە كەرەك؟ قارجى جاعىن ويلاساق، ءتىپتى، ول سونشا كوپ تە ەمەس قوي. ەرتەڭ كەش بولىپ، جايباسارلىقتان، ەنجارلىقتان ەستەن شىعىپ، ادەتتەگىدەي، «اتتەگەن-اي» دەپ وكىنىپ جۇرمەيىكشى، اعايىن…
تاراز تاريحى بولەك، ەرەكشە ساۋلەتىمەن تاريحتا قالعان قازاقتىڭ كونە شاھارى. سونى قادىرلەپ، بولاشاق ۇرپاققا وتكەن ءداۋىردىڭ كۋاسى رەتىندە، ساقتالعان قالپىندا جەتكىزسەك دەگەن ۇكىلى ءۇمىت قوي كوكەيدى تەسەتىنى.
وسى جولداردى جازىپ وتىرعاندا وزبەكستانداعى سامارقاند، حيۆا قالالارىنىڭ ەجەلدەن ساقتالعان تاريحي كۆارتالدارى كوز الدىما كەلدى. ولار بارىن باعالاپ وتىر. بىزدە نە دەگەن سابىرلىلىق… بارلىعى بۇزىلىپ، جەر سيپاپ قالعان ۋاقىتتى كۇتىپ ءجۇرمىز بە؟
سانا تورىندە اتوي سالعان اسىل ارماندارىمىزدىڭ ورىندالۋىنا بيلىك باسىنداعى ابزال جاندار بەيجاي قاراماي، بىلەك سىبانا ىسكە كىرىسسە ەكەن…

ساعىندىق وردابەكوۆ،
مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

تاراز قالاسى

About admin

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>